آنچه بايد در مورد

درمان اسهال و استفراغ در منزل بدانيم

 

نگارش: دکتر محسن آميرآبادي

از سري کتب راهنماي بيمار(شماره 31)

 

اللهم ماعرفتنا من الحق فحملناه   خداوندا آنچه را كه از حق به ما شناساندي، قدرت حمل و  تحملش را به ما عنايت فرما

 

سرشناسه: اميرآبادي، محسن ، 1349- عنوان: آنچه بايد در مورد درمان اسهال و استفراغ در منزل بدانيم مشخصات نشر: مشهد، محسن اميرآبادي، 1387 . مشخصات ظاهري:28 ص ،:مصور(رنگي)، 11* 16.5 س­­م. فروست: راهنماي بيمار‌‍؛‌‍ ‌‌‌‍[ج.] 2 . صاحب امتياز و سرمايه گذار: م. خرميان (مدير موسسه آموزشي –                 پژوهشي رهپويان صادق) حروفچيني و صفحه آرايي: ف. اميرآبادي چاپ و نشر: انتشارات گوتنبرگ تيراژ: 5000 نسخه نوبت چاپ : اول قيمت پشت جلد: 700 تومان مركز فروش: داروخانه ها و كتابفروشي­هاي معتبر سراسر كشور شابك: ISBN: 978-964-04-1764-5       كليه حقوق قانوني سري " كتب راهنماي بيمار " متعلق به صاحب امتياز اين مجموعه بوده  و هر گونه كپي، ترجمه و برداشت از مطالب كتاب منوط به داشتن اجازه كتبي از وي مي­باشد.

پيشگفتار:

     تحقيقات و بررسي­هاي علمي اخير نشان داده­اند که آگاهي بيمار از ناخوشي و بيماري خويش­، بر اساس اطلاعات کسب شده در خصوص آن بيماري (Self Assessment)، تاثير فراواني در دخالت موثر وي در روند درمان و غلبه بر بيماري داشته است (Self Management) بطوري که گاهي با استفاده از اين اندوخته­ها، بيمار از مراجعه غير ضروري به پزشک بي نياز گرديده و خود توان پرداختن به بيماري و معالجه آنرا پيدا نموده است.

   در همين راستا انتشار "سري کتب راهنماي بيمار" که در قالب مجموعه­اي چند جلدي و در خصوص بيماريهاي گوناگون  و شايع منتشر گرديده،  تاثير شگرفي در بهبود و ارتقاء سطح آگاهي بيماران از بيماري خويش داشته است. در اين مجموعه علاوه بر بيان اطلاعات ضروري و لازم در مورد هر يک از بيماري­ها، توجه ما بر آشنايي هر چه بيشتر با نحوه مراقبت صحيح از بيمار و خصوصاً تغذيه مناسب وي در خلال بيماري معطوف گرديده است. ضمناً مواردي که بيمار در مواجه با آن بناچار نيازمند مراجعه به پزشک مي­باشد نيز در ضمن هر يک از مباحث آورده شده است.

در انتشار اين مجموعه سعي گرديده، تا ضمن بيان ساده اما جامع مطالب ضروري، از گسترش بيمورد مباحث خصوصاً آوردن توضيحات علمي پيچيده خودداري گردد. تا پرداختن بدان از حوصله بيمار و مراقبين وي خارج نگرديده و علاوه بر آن امکان استفاده از اين کتب براي گروه وسيع­تري از خوانندگان گرامي اين مجموعه فراهم گردد.

مدير موسسه آموزشي– پژوهشي

رهپويان صادق

اگر شما بدانيد كه به كجا مي­خواهيد برويد بيشتر احتمال دارد كه به مقصد برسيد!

 

 

 

 

 

 

 

فهرست   عنوان                                                        صفحه   ترش كردن، سوء هاضمه و زخم گوارشي چيست؟ 1-       مقدمه­اي بر اهميت اسهال و استفراغ.......................................   8 2-     تعريف اسهال ...........................................................................   9 3-   كم آبي  ...............................................................................        9 4-    سوء تغذيه  ........................................................................        11 5-   ارزيابي كودك مبتلا به اسهال ................................................        12 6-     تدابير درماني در اسهال حاد .....................................................   15 7-   مايع درماني خوراكي                   ...............................................  24

مقدمه­اي بر اهميت اسهال و استفراغ

در تمامي كشورها اسهال و مرگ و مير و تاخير رشد ناشي از آن، يكي از مشكلات مهم بهداشتي– درماني محسوب مي­گردد. همه ساله ميليونها دلار صرف تامين داروهاي مورد استفاده در درمان اسهال مي­شود. لذا آموزش مستمر جامعه در زمينه ترويج استفاده از مايعات بيشتر، ادامه تغذيه با شير مادر و تغذيه كافي و مناسب سه فاكتور اساسي هستند كه به كودك حيات دوباره مي­بخشد. كودكان زير سه سال در كشورهاي در حال توسعه هر سال بطور ميانگين سه بار دچار اسهال مي­شوند. در سال 1993 بطور تخميني 3-2  ميليون كودك زير پنج سال بر اثر اسهال مردند. خوشبختانه با بكارگيري روشهاي ساده، قابل دسترسي و موثر بويژه ترويج استفاده از روش مايع درماني مي­توان تعداد مرگهايي را كه به سبب اسهال رخ مي­دهند، كاهش داده و تعداد موارد بستري در بيمارستان را نيز همچنين كاهش داد.

دو نكته اساسي در معالجه بيمار مبتلا به اسهال خصوصاً كودك مبتلا به اسهال، جايگزيني آب و نمك و ادامه تغذيه مي­باشد. مراقبين كودكان خردسال بايد در مورد تغذيه و بهداشت آنها آموزش ببينند.

تعريف اسهال:

اسهال عبارت است از حداقل سه نوبت مدفوع شل يا آبكي در طي 24 ساعت. قوام مدفوع بيش از تعداد دفعات دفع اهميت دارد يعني بايد توجه داشت كه دفع مكرر مدفوع شكل گرفته، اسهال محسوب نمي­شود. همچنين مدفوع بچه­هايي كه منحصراً با شير مادر تغذيه مي­شوند، خميري شكل و شل است و اسهال نمي­باشد. معمولا خود مادران مي­دانند كه چه موقع كودكشان اسهال دارد.

كم آبي (Dehydration):

در طول اسهال، افزايش دفع آب و الكتروليتها (سديم، كلر، پتاسيم و بيكربنات) را در مدفوع آبكي خواهيم داشت.همچنين در طي استفراغ، تعريق، ادرار و حتي تنفس، آب و الكتروليتها از دست مي­روند. وقتي كم آبي رخ مي­دهد كه مواد دفع شده به اندازه كافي جايگزين نشده و كمبود آب و الكتروليت بروز كند. غلظت و ميزان دفع الكتروليتها در طي يك اسهال متفاوت است.

درجه كم آبي را بر مبناي علائم، و تظاهراتي كه ميزان مايع دفع شده را مشخص مي­كند، اندازه مي­گيرند.

1-      در مراحل اوليه كم آبي، هيچگونه علامت يا تظاهراتي وجود ندارد.

2-    با افزايش درجه كم آبي، يكسري علائم و تظاهراتي پيدا مي­شوند مثل تشنگي، بي قراري يا تحريك پذيري، كاهش خاصيت ارتجاعي پوست، خشكي غشاي مخاطي، گود افتادن چشمها، گود افتادن ملاجها (در شير خواران) و عدم وجود اشك در طي يك گريه شديد.

3-    در كم آبي شديد، اثرات آن نيز شديدتر مي­شود و ممكن است علائم شوك ناشي از دفع مايعات پيدا كند مثل كاهش هشياري، كاهش حجم ادرار، سرد و نمناك شدن دست و پاها، سريع و ضعيف شدن نبضها، سيانوز محيطي و فشار خون پايين و يا غير قابل تشخيص. لذا در صورت عدم شروع سريع مايع درماني، بزودي مرگ رخ مي­دهد.

سوء تغذيه:

همانطوريكه بيماري اسهال مربوط به اختلال آب و الكتروليتها است، مربوط به اختلال تغذيه­اي نيز مي­باشد. بطوريكه كودكاني كه با وجود درمان خوب كم آبي از اسهال مي­ميرند، معمولاً دچار سوء تغذيه كه غالباً از نوع شديد آن است، مي­باشند.

در طول اسهال، كاهش مصرف غذا، كاهش جذب مواد غذايي و افزايش نيازهاي غذايي باعث كاهش وزن و اختلال در رشد مي­شوند. با اسهال وضعيت تغذيه­اي كودك بدتر شده و در نتيجه سوء تغذيه قبلي وي نيز بدتر مي­شود و يا بر عكس. در كودكاني كه دچار سوء تغذيه مي­باشند، به ايجاد اسهال شديدتر، طولاني­تر و احتمالاً مكرر كمك مي­كند.  اين سيكل معيوب را مي­توان به طرق زير از هم گسست:

1-      در حين اسهال، ادامه تغذيه با مواد غني از مواد غذايي

2-      پس از بهبودي، تجويز رژيم غذايي مغذي متناسب با سن كودك

در طي يك اسهال نبايد بطور روتين از داروهاي ضد ميكروبي استفاده شود. داروهاي ضد ميكروبي فقط براي بيماراني كه دچار اسهال خوني (مثل شيگلوز)، وباي مشكوك بهمراه كم آبي شديد و يا عفونتهاي غير روده­اي جدي مثل ذات الريه (پنوموني) شده­اند مفيد مي­باشد.

ارزيابي بيمار مبتلا به اسهال

پزشك بيمار مبتلا به اسهال را  از جهت كم آبي، اسهال خوني، اسهال پايدار، سوء تغذيه و عفونتهاي جدي غير روده­اي ارزيابي مي­كند تا يك روش درماني مناسب را بدون تاخير، تنظيم و اجرا نمايد.

هنگام مراجعه موارد زير را به  پزشك معالج گزارش نمائيد:

1-      وجود خون در مدفوع

2-      وجود تب، سرفه و يا ديگر مشكلات مهم (مثل تشنج)

3-      طول مدت اسهال

4-      روشهاي تغذيه­اي كودك در زمان قبل از بيماري

5-      نوع و ميزان مايعات (شامل شير مادر نيز مي­شود) و غذاي داده شده در حين بيماري.

6-      داروها يا درمانهاي ديگري كه براي اسهال كودك به كار رفته است.

7-      سابقه ايمن سازي.

همچنين در هنگام معاينه  كودك وجود برخي علائم بيماري نظير بي قراري و تحريك پذيري؛ ضعف و بيحالي و اختلال هوشياري؛ گود رفتگي چشمها و كمبود يا نبود اشك هنگام گريه كردن؛ تشنگي فراوان؛ وجود خون در مدفوع؛ تنفس سريع و غير طبيعي؛ تحليل رفتن عضلات نيم تنه فوقاني؛ سينه و بازوهاي كودك، ورم اندامها و لاغري (كه نشاندهنده سوء تغذيه مي­باشد) دلالت بر وجود بيماري شديد دارند. كم شدن خاصيت ارتجاعي پوست و تب نيز نشانه­هاي ديگري است كه بودن و نبودن آنها در تعيين علت و پيش آگهي بيماري موثر است.

پزشك در اولين قدم پس از معاينه بيمار، ميزان و شدت كم آبي بدن را تعيين كرده و روش درماني را انتخاب خواهد نمود. ميزان از دست رفتن وزن بدن، وضعيت چشم، اشك و ميزان رطوبت مخاط دهان و ميزان تشنگي؛ معيارهايي است كه پزشك با سنجش آنها به ميزان كم آبي بدن پي مي­برد.  كم آبي شديد، كم آبي نسبي (خفيف و متوسط)، عدم وجود كم آبي گروه بندي است كه پس از معاينه توسط پزشك مشخص مي­گردد.  روشهاي درماني بر اساس ميزان كم آبي مشخص مي­گردد. براي تخمين ميزان مايع مورد نياز كودك داراي كم آبي نسبي يا شديد بايد كودك بدون لباس وزن گردد و اگر توزين كودك ممكن نباشد، سن كودك مي­تواند براي تخمين وزن وي بكار رود.  البته هيچگاه نبايد بخاطر در دسترس نبودن يك وسيله سنجش دقيق، درمان به تعويق انداخته شود.

علاوه بر تخمين ميزان كم آبي بايد وجود يا عدم وجود مسائل مهم ديگري نظير اسهال خوني (ديسانتري)، اسهال پايدار (از شروع اسهال 14 روز گذشته باشد و در اين مدت هيچگاه اسهال بمدت دو روز متوالي قطع نشده باشد)، سوء تغذيه، عفونت شديد غير روده­اي (مثلاً ورود عفونت به جريان خون و يا سينه پهلو و مالاريا و...) نيز مشخص گردد.

 

تدابير درماني در اسهال حاد (بدون خون)

اهداف درماني عبارتند از:

1-      پيشگيري از كم آبي (هنگامي كه علامتي از كم آبي وجود ندارد)

2-      درمان كم آبي (هنگامي كه علائم كم آبي وجود دارد)

3-      پيشگيري از صدمات تغذيه­اي (با تغذيه مناسب در طول اسهال و بعد از آن)

اين اهداف با اتخاذ يك از روشهاي ذيل تامين مي­گردد:

درمان در منزل بمنظور پيشگيري از كم آبي و سوء تغذيه: بيماراني كه هيچ علامتي از كم آبي ندارند، نيازمند مايعات و نمك بيشتر از مقدار معمول روزانه براي جايگزيني آب و املاح از دست رفته در طي اسهال مي­باشند و در صورت عدم جايگزيني علائم كم آبي ظاهر مي­شود. مادران بايد آموزش داده شوند كه چگونه در منزل با دادن مايعات بيشتر از معمول به كودك، از كم آبي و با ادامه دادن تغذيه معمولي وي از سوء تغذيه كودك پيشگيري كنند و اين امر بسيار اهميت دارد. همچنين مادران بايد بدانند كه وجود چه علائمي مويد آن است كه كودك را بايد به يك مسئول بهداشتي يا پزشك نشان بدهند.

سه قانون اين نوع روش درماني:

قانون اول:

به بيمار خصوصا كودكان بيشتر از حد معمول مايعات بدهيد
 تا از كم آبي پيشگيري شود.

الف) چه مايعاتي داده شود؟

بايد بر حسب امكانات محلي، حداقل يك نوع مايع خانگي كه در تهيه آن بطور طبيعي نمك بكار مي­رود، انتخاب شود. همچنين بايد آب ساده و تميز نيز داده شود. مايعات ديگر مي­بايست طوري انتخاب شوند كه در آن محل براي كودكان اسهالي مرسوم است.

ب) مايعات مناسب:

همان مايعاتي كه كودك بطور معمول مصرف مي­كرده مي­تواند استفاده گردد. مايعات مناسب به دو دسته حاوي نمك و فاقد نمك تقسيم مي­شوند.

1-    مايعاتي كه بطور طبيعي حاوي نمك مي­باشند مانند محلول سرم خوراكي (ORS)، سوپ سبزيجات (له شده) يا سوپ جوجه با نمك مي­باشد. مادر بايد در زمان اسهال در سوپ و نوشيدنيهاي بدون نمك در حدود سه گرم در ليتر نمك اضافه كند. (با اينكه مايع تهيه شده در منزل كه حاوي سه گرم در ليتر از نمك معمولي و 18 گرم در ليتر قند معمولي باشد، موثر است ولي معمولاً توصيه نمي­شود چون ممكن است مواد ذكر شده در دسترس نباشد يا بسيار اندك داده شود و يا دستورالعمل تهيه و ميزان مصرف فراموش شود كه معمولاً چنين است. )

2-    مايعاتي كه حاوي نمك نمي­باشند، از قبيل آب ساده، آبي كه در آن يكي از غلات پخته شده (مثل لعاب برنج بدون نمك)، سوپ بدون نمك، دوغ بدون نمك، چاي كم رنگ شيرين نشده و آب ميوه تازه شيرين نشده.

ج) مايعات نامناسب:

در زمان اسهال، مصرف بعضي از مايعات، بالقوه خطرناك بوده و نبايد مصرف شوند. نظير مايعاتي كه بوسيله شكر شيرين شده­اند. نوشيدني­هاي غير الكلي شيرين (نوشابه­ها)، آب ميوه­هاي شيرين شده و چاي شيرين، ساير مايعاتي كه بايد در زمان اسهال از مصرف آنها خودداري شود شامل مايعات حاوي مواد محرك، مدر و مسهل مي­باشد مثل قهوه و بعضي از چايي­هاي داروئي يا دم كردني­ها.

د) چه مقدار مايع داده شود؟

قانون عمومي اين است كه تا زمانيكه اسهال موقف نشده، آن مقدار مايع كه كودك يا بالغ ميل دارد، به او داده شود.

بعنوان راهنمايي بعد از هر بار دفع مدفوع شل بقدار زير مايع داده شود:

1- به كودكان زير 2 سال:100-50 ميلي ليتر(ربع تا نصف فنجان بزرگ)

2- به كودكان 10-2 سال:200-100 ميلي ليتر (نصف تا يك فنجان بزرگ)

3 – به كودكان بزرگتر و بالغين: آن مقدار مايعي كه تمايل به نوشيدن دارند.

قانون دوم:

براي پيشگيري از سوء تغذيه، تغذيه كودك را ادامه دهيد.

بايد در طي اسهال، تغذيه ادامه پيدا كند و حتي بعد از اسهال بيشتر شود، بطور كلي هيچگاه نبايد از دادن غذا به كودك امتناع ورزيد و غذاي معمول وي را رقيق نمود. بايد هميشه تغذيه بوسيله شير مادر ادامه پيدا كند. و هدف اين است كه در حد تحمل و نياز، غذاي مغذي به بيمار داده شود. بيشتر كودكاني كه اسهال آبكي دارند، معمولاً بعد از اصلاح كم_­­آبي، اشتهاي خود را باز مي­يابند، در حاليكه در اسهال خوني، تا زماني كه عامل بيماري برطرف نشده باشد، اغلب خيلي كم غذا مي­خورد .زماني كه به كودك غذا داده مي­شود، حتي در زمان اسهال مواد غذايي به مقدار كافي براي رشد و وزن­گيري جذب مي­شوند. همچنين ادامه تغذيه، سير بهبود اعمال روده را سرعت مي­بخشد كه شامل توانايي در هضم و جذب مواد غذايي مختلف است بر عكس در كودكاني كه تغذيه­شان محدود و يا رقيق شده باشد، دچار كاهش وزن و طولاني­تر شدن دوره اسهال مي­شوند و در آنها اعمال روده­اي بطور آهسته­تر بهبود مي­يابد.

الف) چه نوع غذاهائي داده شود؟

اين مسئله بستگي به ميل و رغبت كودك و برنامه غذايي وي قبل از بيماري دارد. بينش­هاي فرهنگي و محلي نيز حائز اهميت است. بطور كلي غذايي كه براي يك كودك مبتلا به اسهال مناسب مي­باشد، همان غذايي است كه مورد نياز كودكان سالم مي­باشد.

توصيه­هاي ويژه:

1-      شير:

a.      بايد به شيرخوار با هر سني كه از شير مادر تغذيه مي­كند اجازه داده شود كه به هر مقدار و در هر زمان كه ميل دارد بيشتر بنوشند. اغلب شيرخواران بيشتر از حد معمول شير مادر مي­خورند و اين امري است كه بايد مورد تشويق واقع شود.

b.     شيرخواراني كه از شير مادر محروم هستند بايد شير معمولي­شان (يا شير خشك، حداقل هر سه ساعت يكبار، و اگر ممكن است با فنجان به آنها داده شود. شيرهاي خشك مخصوصي كه براي اسهال تبليغ مي­شود گرانقيمت و غير ضروري است. عدم تحمل شير كه از لحاظ باليني حائز اهميت باشد ندرتاً ديده مي­شود.

c.      شيرخواران زير چهار ماه كه علاوه بر شير مادر، از ساير غذاها نيز استفاده مي­كنند بايد بيشتر از شير مادر تغذيه شوند. با بهبودي شيرخوار بايد تغذيه با شير مادر بيشتر شود و مصرف ساير غذاها كاهش يابد (سعي شود ساير غذاها هم با فنجان داده شود نه با شيشه). اين روند حدود يك هفته طول مي­كشد و اگر ممكن باشد شيرخوار منحصراً از شير مادر تغذيه شود.

d.     در شيرخوار مبتلا به اسهال ، خواص مدفوع داراي چندان ارزشي نمي­باشد، چيزي كه اهميت بيشتري دارد، پاسخ كلينيكي كودك به درمان (مانند وزن گيري وبهبودي حال عمومي كودك) است. از نظر كلينيكي عدم تحمل شير فقط زماني با ارزش است كه خوردن شير موجب افزايش فوري حجم مدفوع اسهالي و برگشت علائم كم آبي يا بدتر شدن آن گردد كه اغلب با كاهش وزن توام مي­باشد.

2-      ساير غذاها:

اگر كودك حداقل شش ماهه است يا قبلاً از غذاهاي نرم مصرف مي­كرده است، بايد علاوه بر شير، غلات و سبزيجات و ساير غذاها نيز به وي داده شود. اگر سن كودك بالاي شش ماه است و هنوز چنين غذاهايي را مصرف نكرده، بايد در جريان اسهال و يا بمجرد اتمام دوره اسهال، مصرف آنها را شروع كند.

غذاهاي پيشنهاد شده بايد در دسترس و به آساني قابل تهيه باشد و از همه مهمتر از نظر فرهنگي قابل قبول باشد و حاوي انرژي زياد و مقاير كافي از ريز مغذي­هاي لازم باشد. اين غذاها بايد خوب پخته شده، خميري و نرم باشد تا براي هضم آسان باشد. همچنين غذاهاي تخمير شده نيز به راحتي قابل هضم مي­باشند. غذائي كه  از غلات و حبوبات تهيه مي­شود، با شير مخلوط كرده و بعنوان صبحانه مصرف شود و در صورت امكان در حدود 10-5 سي سي از روغن گياهي مايع به هر وعده غذا اضافه شود. اگر گوشت، ماهي و تخم مرغ در دسترس باشد نيز بايد داده شود. دادن غذاهاي غني از پتاسيم مثل موز،  نارگيل سبز و آب ميوه تازه تهيه شده نيز مفيد است.

غذاها را چه موقع و به چه مقدار بايد داد؟

پيشنهاد مي­شود هر سه يا چهار ساعت به كودك غذا داده شود (شش بار در روز). تغذيه با حجم كم ولي بطور مكرر بهتر از تغذيه با حجم زياد در دفعات كم تحمل مي­شود. بعد از وقفه اسهال به همان تغذيه پر انرژي ادامه دهيد و حداقل براي مدت دو هفته يك وعده غذايي بيشر از معمول هر روز بدهيد. چنانچه كودك دچار سوء تغذيه بود، بايد وعده­هاي غذائي او بيشتر شود تا وزن نرمال متناسب با قدش را دوباره بدست آورد.

قانون سوم:

اگر علائم كم آبي يا مشكلات ديگر پيدا شد،
 كودك را به مسئول بهداشت نشاند دهيد.

بايد در موارد زير مادر كودكش را به مسئول بهداشت جهت ارزيابي مجدد نشان دهد:

الف) افزايش دفعات مدفوع آبكي

ب ) وجود استفراغ­هاي مكرر

ج) تشنگي زياد

د) كم نوشي و كم خوري زياد

ه) تب بالا

و) وجود خون در مدفوع

ز) عدم بهتر شدن كودك پس از سه روز

روش درماني دوم: مايع درماني خوراكي براي كودكان با كم آبي نسبي:

كودكان داراي كم آبي نسبي (كم آبي خفيف و متوسط) بايد تحت مايع درماني خوراكي با سرم خوراكي (محلول ORS) در يك درمانگاه طبق روش درماني فوق قرار گيرند.

چه مقدار سرم خوراكي مورد نياز است؟

اگر وزن كودك مشخص است، حدود مقدار سرم خوراكي لازم بوسيله برخي جداول مشخص مي­شود يا مي­توان مقدار سرم خوراكي لازم را با ضرب كردن وزن كودك به كيلوگرم در 75 سي سي حدس زد. مقدار دقيق محلول مورد نياز به وضعيت كم آبي كودك بستگي خواهد داشت يعني كودكاني كه علائم مشخص بيشتري از كم آبي بروز مي­دهند و يا كساني كه مدفوع آبكي تكرار شونده در آنها ادامه مي­يابد، مقدار بيشري از محلول سرم خوراكي نياز دارند تا فردي كه علائم كمتري از كم آبي نشان مي­دهند و يا دفع مدفوع تكرار شونده ندارند. اگر بيمار مقدار بيشتري از محلول ORS تعيين شده طلب مي­كند و هيچگونه علائمي از افزايش مايع بدن (پرآبي) را ندارد مي­توان خواسته او را  تامين كرد. ايجاد ادم در پلكهاي چشم از علائم پر آبي (افزايش مايع بدن) است. اگر چنين اتفاقي افتاد، دادن سرم خوراكي را متوقف كنيد، ولي شير مادر يا آب و غذا را ادامه دهيد. زماني كه ادم پلكها از بين رفت، مجدداً دادن سرم خوراكي يا مايعات خانگي را با توجه به روش درماني اول از سر بگيريد.

سرم خوراكي را چگونه بدهيم؟

بايد به يكي از اعضاء خانواده در مورد نحوه آماده كردن و دادن سرم خوراكي آموزش داد. بايد محلولي كه به شيرخواران و كودكان كم سن داده مي­شود با قاشق يا فنجان تميز باشد و هرگز از شيشه استفاده نشود. براي ريختن مقادير كم از سرم خوراكي بداخل دهان شيرخوار مي­توان از يك قطره چكان يا سرنگ بدون سوزن اسفاده نمود.

نحوه استفاده از سرم خوراكي چنين است كه براي كودكان زير 2 سال در هر 2-1 دقيقه يك قاشق مرباخوردي و براي بچه­هاي بزرگتر و بالغين مي­توان مستقيماً با فنجان از محلول استفاده كرد. معمولاً در ساعت اول يا دوم مايع درماني خوراكي استفراغ رخ مي­دهد. مخصوصاً زماني كه كودك محلول را خيلي با سرعت مي­نوشد ولي اين بندرت باعث عدم موفقيت مايع درماني خوراكي مي­شود و معمولاً با جذب مايع، استفراغ متوقف مي­شود. در صورتيكه كودك استفراغ كرد، در حدود 10-5 دقيقه صبر كنيد و مجدداً مايع درماني خوراكي را آغاز كنيد ولي بطور خيلي آهسته (مثلاً يك قاشق مرباخوردي در هر 3-2 دقيقه)

بررسي پيشرفت مايع درماني خوراكي:

پرستار يا پزشك كودك را گهگاه در طول مايع درماني بررسي مي­كند تا مطمئن شود كه سرم خوراكي بطور رضايت بخشي داده شده است و علائم كم آبي بدتر نشده باشد. اگر كودك علائم كم آبي شديد را نشان داد، درمان به روش درماني تزريقي تغيير خواهد يافت. بعد از چهار ساعت كودك  بطور كامل مجدداً معاينه مي­گردد. سپس تصميم گرفته مي­شود كه طبق كداميك از بندهاي زير عمل شود:

الف) اگر نشانه­هاي كم آبي شديد ظاهر شد، درمان  بر اساس روش درماني تزريقي تغيير يابد. البته اين مورد خيلي غير معمول است فقط در كودكاني كه سرم خوراكي را ناقص مي­خورند و طي مدت مايع درماني مدفوع آبكي زيادي دارند، ديده مي­شود.

ب) اگر هنوز علائم كم آبي نسبي در كودك ديده مي­شود، با تكرار روش قبلي، مايع درماني خوراكي را ادامه دهيد. در همين زمان شروع به دادن غذا، شير و ساير مايعاتي كه در روش درماني اول (در منزل) گفته شد بنمائيد و كراراً كودك را بررسي نمائيد.

ج) اگر علائمي از كم آبي در كودك ديده نمي­شود، بايد كودك را كاملاً درمان شده در نظر گرفت

 وقتي مايع درماني كامل است كه:

1- بازگشت پوست به حالت اوليه بعد از كشش پوستي كاملاً طبيعي باشد.

2- تشنگي فروكش كرده باشد.

3- دفع ادراري داشته باشد.

4 – كودك آرام شده باشد، ديگر تحريك پذير نباشد (غالباً به خواب مي­رود).

سپس درمان با روش سرم درماني خوراكي توسط مادر ادامه مي­يابد.( به مادر براي دو روز از بسته­هاي سرم خوراكي (ORS) به تعداد كافي داده مي­شود).

 

تابستان 87

 

منابع:

1-      اصول طب داخلي هاريسون

2-      طب كودكان نلسون

3-      اينترنت

4-      کتاب بيماريهاي دستگاه گوارش – دکتر سرلتي

5-      مقالات متعدد از مجلات پزشکی

6-      کتب گياه درمانی دکتر صادق رجحان (4 جلد)

7-      تدابير درماني در اسهال (سازمان بهداشت جهاني)

 

 

خلاصه نکاتي که بايد در برخورد با کودک
 مبتلا به اسهال رعايت گردد

1- در کودکان شير خوار در هنگام اسهال از قطع شير مادر خودداري گردد.

2- تا قطع اسهال از دادن ميوه و سبزي به کودک خودداري گردد چون اين مواد داراي فيبر غذايي بوده که موجب تشديد اسهال مي­گردد.

3- دادن انواع آب ميوه براي کودک مفيد است خصوصاً خوراندن آب سيب تازه تهيه شده  (غير مصنوعي) علاوه بر تامين مايعات از دست رفته بدن در قطع اسهال مفيد است. (قابض است)

4- دادن انواع مايعات در زمان ابتلاي کودک به اسهال بايد توسط مادر ادامه يابد. ميزان شدت اسهال ارتباطي به دادن يا ندادن مايعات به کودک نداشته و اين تصور که دادن مايعات يا شير مادر موجب تشديد اسهال در کودک مي­گردد نادرست مي­باشد. مايعات تجويز شده به کودک مي­تواند شامل شير مادر، سرم خوراکي (ORS) و آب ميوه و هر نوع مايعات سالم ديگر باشد.

5- براي جبران وزن از دست رفته کودک در خلال اسهال بايد تا 2 هفته پس از قطع اسهال يک وعده غذاي اضافي به کودک خورانده شود.

6- غذاي کودک بايد در خلال اسهال مقوي شده باشد که اينکار با افزودن اندکي روغن مايع يا کره به غذاي کودک امکان پذير ميباشد.

7- در خلال اسهال غذاي کودک بايد خوب پخته شده و له شده  و بار نداشته باشد و حتماً حاوي گوشت قرمز و حبوبات خوب پخته شده باشد.

 

 

پايان

 

 

 

دو کس هيپچوقت سير نمی­شوند، گرسنه علم و گرسنه مال.

(حضرت علی ع)

 

چهار طريق برای ارتقاء کيفيت کار و زندگی         بعضی کارها را بيشتر انجام دهيد کارهايی که برايتان ارزش بيشتری دارند.        بعضی کارها را کمتر انجام دهيد، کارهايی که زياد مفيد نيستند يا حتی بازدارنده­اند.        کارهای جديدی را شروع کنيد، مانند آموختن مهارتهای نو        برخی از کارها را بکلی متوقف کنيد، مانند فعاليتهايی که با اهدافتان مناسبت ندارد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کتابچه­هاي منتشر شده از سري "کتب راهنماي بيمار" &                1 - آنچه بايد در مورد "ترش کردن و سوء هاضمه" بدانيم &                2- آنچه بايد در مورد "کم خوني فقر آهن در گروههاي آسيب­پذير" بدانيم &                3 -  آنچه بايد در مورد "سرماخوردگي و آنفلوآنزا" بدانيم &                4 - آنچه بايد درد مورد "رژيم غذايي در ديابت" بدانيم &                5 - آنچه بايد در مورد "حجامت (آداب و اثرات درماني )" بدانيم &                6 - آنچه بايد در مورد "فعاليت بدني و ورزش در ديابت" بدانيم &                7 - آنچه بايد در مورد "ديابت و انواع آن" بدانيم &                8 - آنچه بايد در مورد "درمان ادرار سوختگي در منزل" بدانيم &                9 - آنچه بايد در مورد "مراقبت از بيماران مبتلا به پرفشاري خون" بدانيم &                10 - آنچه بايد در مورد "چاقي و رژيمهاي لاغري" بدانيم &                11-  آنچه بايد در مورد تغذيه و مراقبت از نوزاد در منزل" بدانيم &                12 - آنچه بايد در مورد "تغذيه کودکان زير يکسال" بدانيم &                13 - آنچه بايد در مورد روش تغذيه کودکان بی­اشتها بدانيم &                14 - آنچه بايد در مورد " استفاده از انسولين در درمان ديابت" بدانيم &                15 - آنچه بايد در مورد " از شير گرفتن كودك شيرخوار" بدانيم &                16- آنچه بايد در مورد "هموروئيد (بواسير) و درمان آن" بدانيم &                17 - آنچه بايد در مورد  مراقبت از کودک مبتلا به آبله مرغان بدانيم &                18 - آنچه بايد در مورد مراقبت هاي رايج از کودک مبتلا به بيماري بدانيم. &                19 - آنچه بايد در مورد "روشهاي شيردهي موفق" بدانيم. &                20 - آنچه بايد در مورد بيضه نهفته و روش واجهه والدين با آن بدانيم &                21 - آنچه بايد در مورد "بيماري هپاتيت ويروسي" بدانيم &                22 - آنچه بايد در مورد مصرف دارو در بارداري و شيردهي بدانيم &                23- آنچه بايد در مورد سلامت در روابط رناشويي بدانيم &                24- آنچه بايد در مورد انزال زودرس بدانيم   قيمت 700  تومان