بي‏خوابي عبارت است از اشکال در شروع يا دوام خواب که ممکن است مداوم يا گذرا باشد. بي‏خوابي کوتاه مدت معمولاً همراه با اضطراب و يا با انتظار يک تجربه اضطراب‏انگيز (مانند امتحان) مي‏باشد. اين حالت معمولاً نيازي به درمان اختصاصي ندارد و اگر هم استفاده از داروهاي خواب‏آور جايز باشد، درمان دارويي کوتاه مدت خواهد بود. بي‏خوابي مداوم گروه نسبتاً شايع‏تري از اختلالات را تشکيل مي‏دهد که در آنها مشکل عمده در به خواب رفتن است نه تداوم خواب.

بي‏خوابي به دو نوع اوليه و ثانويه تقسيم مي‏شود. اصطلاح اوليه حاکي از آن است که بي‏خوابي ارتباطي با اختلالات طبي يا جسماني شناخته شده ديگري ندارد. در صورتي که اصطلاح ثانويه در مواردي بکار مي‏رود که بي‏خوابي ناشي از اختلالات طبي يا جسماني يا بيماريهاي رواني ديگر مانند درد، افسردگي، اضطراب و وابستگي يا قطع دارويي مي‏باشد.

مشخصه بي‏خوابي اوليه اغلب عبارت است از دشواري در بخواب رفتن و بيدار شدن‏هاي مکرر يا عدم احساس راحتي پس از بيدار شدن از خواب، که مي‏بايست حداقل به مدت يک ماه به طول انجاميده باشد. اين بيماران عموماً با دستيابي به خواب کافي اشتغال ذهني دارند. هر چه بيمار بيشتر سعي مي‏کند بخوابد، احساس ناکافي و ناراحتيش افزايش مي‏يابد و به خواب رفتن دشوارتر مي‏شود.

درمان:

بي‏خوابي اوليه:

اصول کلي و بهداشت خواب:

* رختخواب محل تماشاي تلويزيون، مطالعه و يا کار نيست. از رختخواب تنها موقع خواب استفاده کنيد.

* اگر پس از 30 دقيقه به خواب نرفتيد، سعي در ادامه خواب نداشته باشيد. رختخواب را ترک کنيد و به کار ديگري مشغول شويد و تا کاملاً احساس خواب آلودگي نکرده‏ايد به رختخواب برنگرديد. در غير اينصورت نهايتاً محل خواب خود را تغيير دهيد

* قبل از خواب از روشهاي آرام سازي، ماساژ يا دوش آب گرم استفاده کنيد.

* هميشه و حتي در روزهاي تعطيل نيز در ساعت معيني بخوابيد و بيدار شويد.

* از چرت زدن در طول روز بويژه اول شب خودداري کنيد، حتي اگر خسته باشيد.

* بطور منظم هفته‏اي 4-3 بار ورزش کنيد، اما اگر ورزش دير وقت در خواب اختلال ايجاد مي‏کند، از انجام آن خودداري نماييد.

* از ساعت 4 بعد از ظهر به بعد از مصرف کافئين (شکلات، کولا، قهوه و چاي)، سيگار و ساير موادي که باعث بي‏خوابي مي‏شوند پرهيز کنيد.

* با شکم گرسنه به رختخواب نرويد و بلافاصله پيش از خواب غذاي سنگين نخوريد.

* سعي کنيد هميشه هواي تازه در اتاق جريان داشته باشد.

* از خواب در محلهاي پر سر و صدا يا در معرض بوهاي تند و روشنايي زياد اجتناب کنيد.

درمان دارويي:

در بي‏خوابي اول شب و اشکال در بخواب رفتن:

 Zoldpidem* 10 mg/d SD PO

 or Triazolam*0.125 – 0.25 mg/d SD PO

 or Oxazepam 10-20 mg/d SD PO

 or Lorazepam 1-4 mg SD PO

 بي‏خوابي‏هاي نيمه شب (استفاده از داروهاي با اثر طولاني):

 Florazepam 15-30 mg/d SD PO

 or Diazepam 5-20  mg/d PO SD

در بي‏خوابي‏هاي مرکب و ساير انواع بي‏خوابي و در مواردي که احتمال سوء مصرف و وابستگي دارويي زياد است:

 Amitriptyline 25-50 mg SD PO

 or Trimipramine 25-50 mg/d SD po

 or Trazodone 50-100 mg/d SD PO

 or Antihistamine Drugs for example:

 Hydroxyzine 25-50 mg/d SD PO

* بهتر است دارو يک ساعت پيش از خواب مصرف گردد.

* خوردن داروي خواب‏آور با مايعات فراوان به تجزيه دارو کمک مي‏کند و ممکن است خواب را تسريع نمايد.

* فعال ماندن و يا دراز نکشيدن بلافاصله پس از مصرف دارو مي‏تواند اثر دارو را سريع‏تر ظاهر کند.

* حتي‏المقدور از کمترين دوز دارو در کوتاه‏ترين مدت استفاده شود. براي اغلب بيماران درمان کوتاه مدت از 2-1 شب تا 2-1 هفته کافي است. بعضي بيماران که بي‏خوابي مزمن دارند ممکن است کانديداي مصرف طولاني مدت دارو باشند. اما از آنجايي که اين بيماران از ابتدا قابل شناسايي نيستند، بنابراين بايد همه بيماران تحت درمان کوتاه مدت (حداکثر 2 هفته) قرار گيرند و سپس بتدريج دارو قطع شود و بيمار به مدت 2-1 هفته بدون دارو از نظر عود بي‏خوابي کنترل گردد چنانچه پس از اين مدت مجدداً بي‏خوابي بازگردد همان درمان دارويي کوتاه مدت شروع مي‏شود.

* حتي‏المقدور از تجويز باربيتوراتها (فنوباربيتال، سکوباربيتال، آموباربيتال) و مپروبامات به دليل ايجاد وابستگي و علائم محروميت شديد خودداري شود.

* در اغلب بيماران ترکيبي از رعايت اصول بهداشت خواب و روشهاي رفتاري همراه با مصرف دارو (3-2 بار در هفته) بسيار موفقيت‏آميز است.

* از تجويز داروهاي خواب‏آور در موارد ذيل خودداري شود:

- آپنه خواب‏

- اختلال خواب توأم با بيماري‏هاي انسدادي مزمن ريوي‏

- سابقه اعتياد

- افسردگي توأم با افکار جدي خودکشي‏

- بارداري‏

بي‏خوابي ثانويه:

 علل اصلي مانند درد، افسردگي، وابستگي و يا قطع دارو، اضطراب و... بايد درمان شوند.