آنچه بايد در مورد

 

 

کم خوني فقر آهن
در گروه­هاي آسيب پذير (زنان و کودکان)

 

 

 

 

 

نگارش: دکتر محسن اميرآّبادي

از سري کتب راهنماي بيمار(شماره 2)

 

                  

 

 

 

 

 

سرشناسه: اميرآبادي، محسن ، 1349 نگارش: دكتر اميرآبادي، محسن عنوانآنچه بايد در مورد كم خوني فقرآهن  بدانيم مشخصات نشر: مشهد، محسن آميرآبادي، 1387 مشخصات ظاهري: 36 ص،  مصور (رنگي)، 11* 16.5 س­­م. صاحب امتياز و سرمايه گذار: م. خرميان (مدير موسسه آموزشي –                 پژوهشي رهپويان طب صادق) تيراژ: 3000 نسخه                                                            نوبت چاپ : اول – خرداد 87 قيمت پشت جلد: 9000 ريال مركز فروش: داروخانه ها و كتابفروشي­هاي  معتبر سراسر كشور شابك: 2-1765-04-964-978 ISB: شماره كتابشناسي ملي: 1216644     كليه حقوق قانوني سري " كتب راهنماي بيمار " متعلق به صاحب امتياز اين مجموعه بوده  و هر گونه كپي، ترجمه و برداشت از مطالب كتاب منوط به داشتن اجازه كتبي از وي مي­باشد.

?پيشگفتار:

     تحقيقات و بررسي­هاي علمي اخير نشان داده­اند که آگاهي بيمار از ناخوشي و بيماري خويش­، بر اساس اطلاعات کسب شده در خصوص آن بيماري (Self Assesment)، تاثير فراواني در دخالت موثر وي در روند درمان و غلبه بر بيماري داشته است (Self Management) بطوري که گاهي با استفاده از اين اندوخته­ها، بيمار از مراجعه غير ضروري به پزشک بي نياز گرديده و خود توان پرداختن به بيماري و معالجه آنرا پيدا نموده است.

   در همين راستا انتشار "سري کتب راهنماي بيمار" که در قالب مجموعه­اي چند جلدي و در خصوص بيماريهاي گوناگون  و شايع منتشر گرديده،  تاثير شگرفي در بهبود و ارتقاء سطح آگاهي بيماران از بيماري خويش داشته است. در اين مجموعه علاوه بر بيان اطلاعات ضروري و لازم در مورد هر يک از بيماري­ها، توجه ما بر آشنايي هر چه بيشتر با نحوه مراقبت صحيح از بيمار و خصوصاً تغذيه مناسب وي در خلال بيماري معطوف گرديده است. ضمناً مواردي که بيمار در مواجه با آن بناچار نيازمند مراجعه به پزشک مي­باشد نيز در ضمن هر يک از مباحث آورده شده است.

در انتشار اين مجموعه سعي گرديده، تا ضمن بيان ساده اما جامع مطالب ضروري، از گسترش بيمورد مباحث خصوصاً آوردن توضيحات علمي پيچيده خودداري گردد. تا پرداختن بدان از حوصله بيمار و مراقبين وي خارج نگرديده و علاوه بر آن امکان استفاده از اين کتب براي گروه وسيع­تري از خوانندگان گرامي اين مجموعه فراهم گردد.

 

مدير موسسه

م. خرميان

سلامتي، رفاه و آسايش جسمي، رواني و اجتماعي است و نداشتن بيماري به تنهايي به معناي سلامتي نيست.

 

 

 

 

 

 

امتي

 

 

 

 

 

فهرست        عنوان                                                      صفحه   1-   اجزاي تشكيل دهنده خون ............................................................. 8 2-  تعريف آنمي يا كم­خوني ................................................................... 9 3-  كم­خوني (آنمي) فقرآهن ............................................................. 10 4-   نقش آهن و ميزان مورد نياز آن در بدن ............................ 11 5-    دلايل فقرآهن در گروه­هاي آسيب­پذير .............................. 12  6-  علائم و نشانه­هاي كم­خوني فقرآهن ....................................... 16 7-  توصيه­هاي غذايي در پيشگيري و درمان آنمي .................... 19 8-   اصول پيشگيري و درمان دارويي كم­خوني فقرآهن ......... 26 9-    نكات و توصيه هاي لازم ضمن مصرف آهن ....................... 29 10-  مكمل هاي آهن ............................................................................. 33

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اجزاي تشكيل دهنده خون

خون تشكيل شده است از دو قسمت: قسمت سلولي و قسمت مايع. گلبول‌هاي قرمز، گلبول‌هاي سفيد و پلاكت‌ها اجزاي تشكيل‌دهنده قسمت سلولي‌اند و اجزاي تشكيل دهنده قسمت مايع هم عبارتند از: آب، املاح، هورمونها و عوامل انعقادي.گلبول قرمز (شکل زير) خود نوعی سلول خونی است به شکل گرد و قرمز که وظيفه اصلی آن حمل اکسيژن به بافتهای مختلف بدن و انتقال گاز كربنيك از بافتها به ريه جهت دفع بوده و قرمزی خون را باعث می­شود.  هموگلوبين جزء اصلی تشکيل دهنده  ساختمان  گلبول قرمز بوده که آهن نقش اساسی در ساختن آن ايفا می­نمايد. هموگلوبين  به گلبولهای قرمز خون در حمل اکسيژن از ريه  به تمام اندامهای بدن کمک می­کند.  اما اين كار را به چه وسيله‌اي انجام مي‌دهند؟ به وسيله هموگلوبين. هموگلوبين يك ماده رنگي است كه گلبول‌هاي قرمز، رنگ سرخشان را از همين ماده مي‌گيرند. اين را هم بدانيد كه آهن، مهمترين عنصري است كه در ساختمان هموگلوبين وجود دارد.‌ هموگلوبين به گلبولهاي قرمز خون در حمل اكسيژن از ريه به تمام اندامهاي بدن كمك مي­كند. سلولهاي قرمز خون در مغز  استخوانهاي بزرگ بدن مانند استخوان لگن توليد مي­شوند. مغز استخوان براي ساخت هموگلوبين به آهن, ويتامين B12 و اسيد فوليك نياز دارد.

 

تعريف آنمي يا كم خوني

آنمي يا كم خوني زماني بروز مي­كند كه تعداد هموگلوبين خون كاهش يابد. اگر در بدن‌ ما اين اتفاق بيفتد، ما كم‌خون مي‌شويم و طبيعتاً نياز بافتهاي بدنمان به اكسيژن به خوبي تامين نمي‌شود. اما همانطور كه كمبود گلبول‌هاي قرمز يا كمبود هموگلوبين مي‌تواند خفيف‌، متوسط يا شديد باشد، كم‌خوني هم مي‌تواند خفيف ، متوسط يا شديد باشد. ‌كم‌خوني خفيف معمولا هيچ علامتي ندارد اما كم‌خوني متوسط ممكن است منجر به بروز علايم كم خوني شود. كم خوني يكي از بيماريهاي شايع خصوصا در زنان مي­باشد. به طور متوسط 20 درصد زنها مبتلا به كم خوني مي­باشند كه اين كم خوني بيشتر از فقر آهن ناشي مي­شود. پزشكان معمولا كم‌خوني را به دنبال غير طبيعي شدن تستهاي خوني تشخيص مي‌دهند. ‌

نکته: برخي بيماران به اشتباه کم خونی را با فشار خون پايين يکسان در نظر مي­گيرند. ايندو کاملا از يکديگر متفاوت بوده و حتی در برخی موارد عليرغم فشار خون بالا، کم خونی در بيمار ديده می­شود.

كم خوني (آنمي)  فقر آهن

کم خوني فقر آهن حالتي است که در آن تعداد و اندازه گلبولهاي قرمز  خون و يا ميزان هموگلوبين آن به دليل کمبود مقدار آهن در بدن کاهش مي­يابد. شايع­ترين شکل سوء تغذيه در جهان کم خوني فقر آهن است. کم خوني فقر آهن يک بيماري نيست بلکه علامتي از يک بيماري زمينه­اي مثل بيماريهای انگلی و...است. اين نوع کم خوني تنها دليل کم­خوني  نمي­باشد اما شايعترين آنهاست. بر اساس گزارشهاي سازمان بهداشت جهاني، کم خوني فقر آهن به عنوان يک مشکل مهم بهداشتي مخصوصاً در کشورهاي جهان سوم مطرح است،  به طوري که 2 ميليارد نفر از مردم جهان دچار  اين نوع کم خوني هستند. اين کم خوني بيشتر در کودکان و زنان در سنين باروري به وجود مي­آيد. اين بيماري خود زمينه ساز  انواع بيماريهای ديگر در مادران و کودکان و کاهش ظرفيت جسمي و رواني در بخش بزرگي از جامعه مي­شود. مهمترين علت کمبود آهن در بالغين خونريزي و در کودکان و زنان حامله کمبود مصرف آهن است. تقريباً 20 درصد زنان، 50 درصد زنان

نقش آهن و ميزان مورد نياز آن  در بدن

­باردار و 3 درصد مردان مبتلا به اين نوع کم­خوني هستند.

 

آهن يک ماده معدني مورد نياز براي ادامه حيات است. اين ماده از اجزاء اصلي هموگلوبين بوده و در گلبول­هاي قرمز خون يافت مي­شود.  هموگلوبين وظيفه حمل اکسيژن را به سراسر بدن بر­ عهده دارد. بدون آهن کافي، بدن نمي­تواند به اندازه لازم هموگلوبين توليد کند که يکي از نتايج آن کاهش اکسيژن­ رساني به عضلات و بدنبال آن کاهش انرژي بدن است. ميزان نياز به آهن بر اساس سن، جنس و وضعيت بدني افراد متفاوت است. مثلاً زنان باردار بعلت افزايش حجم خون، رشد جنين و جفت و ساير بافتها به آهن بيشتري نياز دارند. به همين دليل بيشتر از سايرين در معرض خطر ابتلاء به کم خوني قرار دارند. در شيرخواران در صورت سلامت مادر، ميزان ذخائر آهن و آهن موجود در در شير مادر تا 6 ماه اول زندگي کافي است ولي در مورد نوزاداني که با وزن کم متولد  مي­شوند ذخائر آهن کم بوده و  بايد از زمان 2 برابر شدن وزنشان آهن به صورت قطره خوراکي به

دلايل فقر آهن در گروه­هاي آسيب پذير

آنها خورانده شود.

 

1 - دريافت ناکافي آهن يا کمبود آهن در رژيم غذايي: غذا منبع اصلي تأمين آهن بدن مي­باشد. کودکان و سالمنداني که اغلب از رژيم غذايي خاص استفاده مي­کنند و زناني که از برنامه رژيم کاهش وزن پيروي مي­کنند ممکن است آهن مورد نياز بدن خود را به ­دست نياورند. همچنين افرادي که رژيم غذايي آنها از نظر آهن دچار کمبود بوده و تخم­مرغ و گوشت را به مدت چند سال به ميزان کم مصرف نموده يا اصلاً مصرف نمي­کنند نيز در معرض خطر کمبود آهن مي­باشند. با توجه به اينکه آهن موجود در بدن  شير خوار بعد از 4 تا 6 ماهگي تقريباً تهي مي­شود نياز است که شيرخواران با شروع غذاي کمکي آهن اضافي دريافت کنند. در غير اين صورت مبتلا به کم خوني فقر آهن خواهند شد. که اين موضوع به خصوص در مورد شيرخواران کم وزن و نارس از  اهميت بيشتري برخوردار است. در کودکان بزرگتر کمبود دريافت آهن به علت دريافت رژيم غذايي با آهن ناکافي به وجود مي­آيد.  کم­خوني فقر آهن، ناکافي بودن ميزان ذخيره آهن در بدن مي­باشد و زماني اتفاق مي­افتد که بدن به اندازه کافي آهن دريافت نمي­کند. مصرف ناکافي آهن باعث تخليه ذخاير آهن بدن شده که بدنبال آن کم­خوني فقر آهن بروز مي­کند.

2 - جذب ناکافي آهن از رژيم غذايي: مقدار آهن جذب شده از رژيم غذايي بستگي زيادي به ترکيب رژيم غذايي يعني مقدار ترکيبات افزايش دهنده يا مهارکننده جذب آهن دارد. چاي و قهوه اگر همراه با غذا يا با فاصله اندکي پس از غذا مصرف شوند جذب آهن را مهار مي­کنند. کلسيم و فيتات موجود در غذا نيز مانع جذب آهن مي­شوند. جذب ناکافي آهن گاهاً به علت اسهال مزمن، تغذيه شيرخواران با شير مصنوعي، کاهش ترشح اسيد معده، مشکلات گوارشي و تداخلات دارويي بوجود مي­آيد. خاک خواري نيز مي­تواند باعث ايجاد ترکيبات غير محلول در روده شده و مانع جذب آهن شود. همچنين تب شديد و عفونتهاي مزمن و بيماريهاي انگلي مانند ژيارديوز و غيره مي­توانند منجر به کاهش جذب آهن از روده و سپس کم خوني ناشي از آن شوند.

3 - افزايش نياز در زمانهاي خاص: مراحل رشد سريع (بلوغ، شيرخواري)، شيردهي، حاملگي، خونريزي­هاي دوران قاعدگي و خونريزي در بيماري­هاي دستگاه گوارش نظير زخم معده، زخم اثني­عشر، هموروئيد (بواسير) و … از مواردي هستند که نياز بدن به آهن را زياد ميکنند و در صورت عدم تامين کافي آن، کم خوني فقر آهن ايجاد مي­شود. در دوران شيرخوارگي و کودکي به دليل رشد سريع بافتها، نياز بدن به آهن افزايش مي­يابد اغلب بيشترين ميزان رشد در سال اول زندگي کودک رخ مي­دهد و بيشترين نرخ رشد در شيرخواران نارس و شيرخواران رسيده با وزن کم هنگام تولد، رخ مي­دهد. در بدن اين کودکان حجم خون و ميزان ذخاير آهن در هنگام تولد کم است و چون به سرعت وزن کم هنگام تولد تمايل به جبران دارد و به سرعت وزن اضافه مي­کنند نيازمنديشان به آهن افزايش مي­يابد که اگر اين نيازمندي برطرف نشود در مدت سه ماه دچار کمبود آهن مي­شوند.

ç افراد و گروه­هاي در معرض خطر کم خوني فقر آهن:

ü       زنان در سنين باروري

ü       زنان باردار و شيرده

ü       کودکان و نوجوانان (بويژه دختران و کودکان زير 5 سال) 

4 - از دست دهي مزمن خون و بيماريهاي انگلي: مانند ابتلاء به کرم قلاب­دار و ژيارديا. اين انگلها با تغذيه از مخاط روده باعث دفع خون از دستگاه گوارش و در نتيجه کم­خوني مي­شوند. در 50 درصد شيرخواران خونريزي از دستگاه گوارش ممکن است نقش مهمي در ايجاد کمبود آهن داشته باشد. احتمالاً حساسيت شيرخواران به پروتئيني که در شير تازه گاو وجود دارد علت از بين رفتن مخاط روده و خونريزي گوارشي در آنهاست. کم­خوني فقر آهن در زنان بيشتر ديده مي­شود که مهمترين دلايل آن عادات غذايي نادرست و از دست دادن خون در دوران قاعدگي مي­باشد.  زخمهاي داخلي, پوليپها و سرطانهاي روده  و ... نيز مي­توانند موجب بروز اين نوع كم خوني گردند.

علائم و نشانه­هاي كم خوني  فقر آهن

علائم کمبود آهن معمولاً به آهستگي بروز مي­نمايند از اين رو بيماران  کم خون اغلب بي علامت هستند .  به طور کلي بي­اشتهايي، رنگ پريدگي زبان، پوست، خصوصا رنگ پريدگی در خطوط کف دست (شکل) و مخاط داخل لب و پلک چشم(شكل)،  سردرد، خستگي و سوزش سر، بي تفاوتي و تنگي نفس، تپش قلب، خواب  رفتن اندامها  و سوزن سوزن شدن و يا مورمور شدن دست و پاها و در کم خوني شديد تغيير شکل ناخن (ناخن قاشقي - شکل) از نشانه­هاي باليني کم خوني ناشي از کمبود آهن مي­باشد همچنين همه چيز خواري، خوردن مواد غير معمول  مانند يخ، خاک، و نشاسته در کمبود  آهن مشاهده  شده  و معمولا ً با درمان آهن معالجه مي­گردد. عوارض کمبود آهن به ويژه  در  شيرخواران و کودکان 6 ماهه تا 9  ساله متعدد هستند،  به طوري که در تکامل و هماهنگي سيستم عصبي و همچنين در تکامل گفتاري اختلال ايجاد مي­نمايد، کاهش قدرت يادگيري  و افت تحصيلي، اثرات نامطلوب رفتاري و کاهش مقاومت بدن در برابر بيماريها نيز از ديگر عوارض مهم کم خوني فقر آهن بشمار مي­روند. در دوران شير خوارگي معمولاً اثرات  و اختلالات ذهني ناشي از کم خوني غير قابل جبران هستند.

علايم بيماري به اختصار:

ü       اغلب بدون علامت بالينی مشخص

 

ü       کاهش رشد در کودکان و نوجوانان

ü       رشد غير عادي استخوانها

ü       ضعف در عضلات و احساس خستگي زودرس

ü       سردرد و سرگيجه و ناتوانی در تمرکز فكر

ü       مورمور شدن اندامها و سوزش سر

ü       ريزش مو

ü       تنگي نفس ضمن فعاليت (تنگي نفس كوششي)

ü       رنگ پريدگي

ü       شکنندگي و قاشقي شدن ناخنها (در موارد شديد کم خونی)

ü       تند شدن ضربان قلب و طپش قلب

ü       تحريك پذيري زياد و عصبانيت زودرس

ü       تمايل به خوردن چيزهاي غير معمول مثل يخ و خاک

ü       کاهش اشتها

ü       ضعف ايمنی بدن

ü       ناتوانی اعضای بدن در انجام وظايف خود.

ü       بی تفاوتی

پزشک علاوه بر جستجوی علائم فوق در بيمار ممکن است جهت تشخيص اين بيماری از روشهای تشخيصی ديگر نظير آزمايش مدفوع، عکسبرداری از شکم، سی­تی­اسکن، سونوگرافی، آندوسکوپی و ... استفاده نمايد.

پيامدهاي زيانبار کم خوني فقر آهن:

ü       افزايش مرگ و مير مادران به هنگام زايمان

ü       افزايش ميزان ابتلاء به بيماريها

ü       کاهش ضريب هوشي (IQ)

ü       کاهش قدرت يادگيري

ü       اختلال در رشد جسمي

ü      

توصيه­هاي غذايي در پيشگيري و درمان آنمي

کاهش توانمنديهاي جسمي و ذهني

ü   كساني كه به اين نوع كم‌خوني دچارند، ‌بايد رژيم غذايي‌شان را به نحوي تنظيم كنند كه آهن بيشتري از مواد غذايي مورد مصرفشان جذب كنند. ‌ آهني كه از طريق غذا خوردن به بدنمان مي‌رسد، دو جور است: يا گوشتي است يا غير گوشتي. آهن گوشتي در گوشت قرمز، ماهي، ‌قسمتهاي تيره گوشت مرغ و جگر وجود دارد. اين نوع از آهن، خيلي راحت و سريع در بدن جذب مي‌شود. اما آهن غير گوشتي ـ بر خلاف آهن گوشتي ـ جذبش در بدنمان كم است. اين نوع از آهن را هم مي‌توانيد در زرده تخم مرغ، غلات، برگه هلو، انجير،‌آلو، هويج، حبوبات، سبزيجات، ميوه‌جات و سيب‌زميني به وفور بيابيد

ü     براي پيشگيري از کم خوني ناشي از کمبود آهن در انسان به ويژه در گروههاي آسيب پذير (شکل زير) طی سالهای اخير، غني کردن مواد غذايی که روزانه به طور معمول مصرف می­شوند، توصيه شده است، تجويز املاح آهن در مواقع لزوم (مثل زمان افزايش نياز در دوران شير خواري و دوران رشد و...) و توصيه به مصرف بيشتر از مواد غذايي که منابع بسيار خوبي از آن مي­باشند (جگر، گوشت قرمز، و ...) را مي­توان پيشنهاد نمود.

ü     در برنامه غذايي روزانه خود از مواد غذايي آهن­دار مثل گوشت                                                      قرمز،مرغ، ماهي، تخم­مرغ، سبزيجات (مثل جعفري و اسفناج، سيب زمينی کباب شده با پوست و تخمه گل آفتاب گردان)، حبوبات (مثل عدس و لوبيا) و صدفهای خوراکی استفاده کنيد.

ü     تا مي­توانيد ميوه و سبزي بخوريد, خصوصا سبزيهاي جعفري, ريحان, شاهي, نعناع و ترخون. سبزي خوردن را هميشه با غذايتان همراه كنيد. تا مي­توانيد به سوپ يا آبگوشت­تان سبزي اضافه كنيد.

ü       براي استفاده از ميوه­جات و سبزيجات پخته, بهتر است آنها را در قطعات درشت, خرد كرده و بخار پز كنيد.

ü       همراه نهار و شامتان از نارنج يا ليمو ترش استفاده كنيد. ميوه­هاي سرشار از ويتامين C را فراموش نكنيد: توت فرنگي, كيوي, هندوانه, طالبي و مركبات.

ü     ميوه­ها و سبزيها را بهتر است حتي المقدور با پوست مصرف كنيد. مثلا خيار را بشوييد و همانطور با پوست خرد كنيد و در سالاد بريزيد. از پياز و ليموترش نيز در سالاد استفاده نمائيد

ü     از نانهايي استفاده كنيد كه به شيوه سنتي و بدون استفاده از جوش شيرين پخته مي­شوند. ناني که از خمير ورنيامده و با جوش شيرين تهيه شده باشد جذب آهن را کاهش مي­دهد.

ü       به جاي قند و شكر بهتر است از كشمش, توت خشك و يا خرما استفاده كنيد.

ü       اگر  مقداري گوشت به غذاهاي گياهي اضافه کنيد جذب آهن افزايش پيدا مي­کند.

ü     بعد از غذا، ميوه­جات به­ خصوص مرکبات (پرتقال، ليمو، نارنگي و...) که حاوي ويتامين ث (Vit C) مي­باشند استفاده کنيد. ويتامين ث در صورتي که همراه با غذا مصرف شود جذب آهن موجود در مواد غذايي را افزايش مي­دهد.

ü     مصرف قهوه، تخم مرغ، شير و لبنيات، چاي، نان گندم، حبوبات و شکلات جذب آهن را کاهش مي­دهد. بنابراين از مکلمهاي آهن طي يکساعت پيش از مصرف اين مواد تا 2 ساعت پس از مصرف آنها خودداري نمائيد.

ü     مصرف چاي و قهوه را به حداقل برسانيد و اگر هوس چاي كرديد ترجيحا كم رنگ و حداقل يک ساعت قبل از غذا و يا يک تا دو ساعت بعد از صرف غذا چاي بنوشيد.

ü       در برنامه غذايي خود از غلات و حبوبات جوانه­زده استفاده کنيد. جوانه­زدن غلات و حبوبات باعث افزايش جذب آهن به ميزان تقريباً 2 برابر مي­شود.

ü     غذاهايي که ميزان آهن رژيم غذايي را افزايش مي­دهند مصرف نمائيد (منابع غذايي آهن عبارتند از جگر، قلوه، گوشت قرمز به ويژه گوشت گاو، زرده تخم مرغ، صدفهاي خوراكي, سبزيجات با برگ سبز تيره، ميوه­هاي خشک شده يا همان برگه­ها بخصوص برگه زردآلو، لوبيا چشم بلبلي، عدس, نخود و باقلاي خشک شده و  دانه­هاي روغني مثل تخمه آفتابگردان, پسته، بادام، فندق و...).

ü       به کودکان علاوه بر مواد غذايي حاوي آهن روزانه 3 ليوان شير بدهيد. گوشت ماهی و مرغ نيز در اين ارتباط مفيدند.

ü       از خوردن غذاها و يا داروهای حاوي کلسيم همزمان با خوردن غذاهاي حاوي آهن خودداري کنيد.

ü       در  هر وعده غذايي از ميوه­ها و سبزيهاي حاوي ويتامين C ، مرکبات، گوجه فرنگي و غيره استفاده کنيد.

ü       براي جلوگيري از ابتلاء به آلودگي­هاي انگلي اصول بهداشت فردي را رعايت کنيد و سبزيجات را پس از انگل­زدايي و ضدعفوني مصرف نماييد.

ü       قبل از غذا دادن به کودک دستهاي خود و کودک را به تميزي بشوئيد

ü       به درمان عفونتهاي انگلي کودکان توجه خاص داشته باشيد.

ü       از آب بهداشتي و سالم استفاده کنيد.

ü       غذاي کمکي کودک را به موقع و از 6 ماهگي شروع کنيد.

ü       در تمام دوران شيرخوارگي شير مادر را ادامه دهيد.

ü       به کودکان زير 2 سال بعد از 6 ماهگي قطره آهن بدهيد.

ü       گوشتها را به خوبي بپزيد و از دادن گوشت به شکل کباب شده به کودک حتي الامکان خودداري نمائيد.

ü       از دادن تنقلاتي مثل کاکائو،  شکلات و غيره  به کودک اجتناب کنيد

ü       در برنامه غذايي کودکان غلات را در کنار حبوبات بگنجانيد (مثل عدس پلو)

ü     در برنامه غذايي کودکان بالاي يک سال، چهار گروه اصلي غذاها يعنی (نان و غلات، ميوه و سبزيجات، گوشت و تخم مرغ  و گروه چهارم که شامل روغن و ... می­باشد.(شكل) را بگنجانيد.

ü     در آموزشهاي تغذيه تکميلي براي مادران استفاده از مواد غذايي حاوي آهن (گوشت، جگر، زرده تخم مرغ، حبوبات و سبزيجاتي مانند جعفري) و مواد غذايي حاوي ويتامين C نظير ميوه­ها و سبزيهاي تازه که موجب افزايش جذب آهن رژيم غذايي مي­شود توصيه­هاي لازم به آنان ارائه شود.

ü    

اصول پيشگيري و درمان دارويي كم­خوني فقرآهن

براي پيشگيری و درمان اين نوع از کم­خونی، از چندين روش استفاده مي­شود که بهترين و کم خطرترين آنها استفاده از مکملهاي خوراکي است. درمان با آهن خوراکي کاملاً موثر است. آهن به اشکال قرص، کپسول، شربت و قطره و آمپول در اختيار مي­باشد.

ü     در مورد شربت آهن براي کليه شيرخواراني که با وزن طبيعي متولد مي­شوند (اعم از اينکه با شير مادر و يا شير مصنوعي تغذيه مي­شوند) شربت آهن از پايان 6 ماهگي و يا همزمان با شروع تغذيه کمکي تا پايان 2 سالگي بميزان يک قاشق 1.5 ميلي ليتري (سه چهارم يک سرنگ 2 سی سی) و يا معادل آن حدود 15 قطره  آهن روزانه (دوز پيشگيري) داده مي­شود. اين مقدار آهن توسط قاشق داخل جعبه, سرنگ و يا قطره چكان مدرج قابل تعيين است.

ü     براي کليه شيرخواراني که با وزن کم (کمتر از 2500 گرم) متولد مي­شوند (اعم از اينکه با شير مادر و يا شير مصنوعي تغذيه شوند) از هر زمان که وزن آنها به دو برابر وزن هنگام تولدشان رسيد تا پايان 2 سالگي شربت آهن روزانه به ميزان يک قاشق 1.5 ميلي­ليتري داده شود.

ü     براي جلوگيري از کمبود آهن در کودکان 2 تا 6 سال هر هفته در حدود 30 قطره آهن را در يک قاشق مرباخوري ريخته و به کودک بدهيد. ­­مي­توان بجاي قطره از شربت آهن نيز استفاده نمود. در اين صورت با قاشق 1.5 ميلي ليتري پيمانه موجود در شربت و به ميزان 2 قاشق شربت هفته­اي يکبار (ترجيحاً در دو وعده) به مدت 3 ماه در سال خوراندن آهن توصيه مي­شود.

ü     براي کودکان 7 تا 14 سال اعم از دختر و پسر يک قرص آهن در هفته در يک دوره سه ماهه در سال توصيه مي­شود. بهترين زمان مصرف آهن از شروع سال تحصيلي به مدت 3 ماه (12 هفته) است.

ü     براي نوجوانان دختر (14 تا 19 سال) و نوجوانان پسر (15 تا 19 سال) يعني در سنين بلوغ يک قرص آهن در هفته، در يک دوره 4 ماهه (16 هفته در سال) توصيه مي­شود. به علت جهش رشد نوجواني در دختران و پسران نوجوان و همچنين شروع عادت ماهيانه در دختران نوجوان، اين گروه سني به سرعت در معرض خطر کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن قرار مي­گيرند. بنابراين مصرف قرص آهن هفته­اي يکبار براي پيشگيري از کمبود آهن در اين گروه سني ضروري است. بهترين زمان شروع مصرف قرص آهن هفتگي در اين گروه ، از شروع سال تحصيلي به مدت 4 ماه (16 هفته) مي­باشد.

ü       براي زنان سنين باروري (15 تا 49 سال) يک قرص آهن در هفته براي يک دوره 4 ماهه (16 هفته) در سال توصيه مي­شود

ü       کليه زنان باردار، از پايان ماه چهارم بارداري تا 3 ماه پس از زايمان بايد روزانه يک قرص آهن مصرف نمايند.

فقر آهن در کودکاني که بجاي مصرف غذاي حاوي آهن، شير مي­نوشند با شيوع زيادي ديده مي­شود. مصرف روزانه بيش از نيم ليتر شير گاو در کودکان به خصوص شير نجوشيده مي­تواند منجر به دفع روزانه مقداري خون از دستگاه گوارش و در دراز مدت باعث ايجاد فقر آهن مي­شود. 

 انسان هاي فرو مايه و پست از لغزش بزرگان لذت مي برند.

نكات و توصيه هاي لازم ضمن مصرف آهن

ü     در صورت ابتلاء به بيماری کم خونی فقر آهن، ميزان آهن مورد نياز جهت درمان،  با توجه به ميزان کمبود هموگلوبين و توسط پزشک معالج تعيين می­گردد و ممکن است تا روزی سه عدد قرص آهن و يا روشهای ديگر درمانی، توصيه گردد.

ü     در صورت عدم تحمل آهن و بروز علائم گوارشی به هنگام مصرف آن (عليرغم رعايـت نکات فوق­الذکر) می­توان از انواع کم عارضه­تر (اما گرانتر) اين دارو نظير ففول (Fefol) استفاده نمود. (هر کپسول ففول معادل يک و نيم قرص فروس سولفات دارای آهن موثر می­باشد و علاوه بر اين حاوی فوليک اسيد نيز مي­باشد.)

ü     داروهاي تجويز شده را حتماً تا مدت تعيين شده (که معمولاً بين4 تا 8 ماه است) مصرف نمائيد. افزايش ميزان هموگلوبين به تنهايي معيار خوبي براي کافي بودن ميزان آهن نيست بلکه بايد ذخاير آهن در بدن نيز علاوه بر اصلاح غلظت آهن موجود در خون، تامين شود. لذا دارو را به مقدار مشخص شده و تا زمان تعيين شده توسط پزشک ادامه دهيد. در اين روش جهت تامين ذخاير آهن موجود در بدن بايد مصرف آهن تا چندين ماه  ادامه يابد. (آهن به طور کلی داروی دير جذبی است  و حجم عمده­ای از داروی خورده شده بدون استفاده، از طرِيق مدفوع، دفع می­گردد، ضمنا وجود آهن در روده موجب تيره تر شدن رنگ مدفوع می­گردد که اين مسئله نبايد موجب نگرانی شود. رنگ سياه مدفوع در اينحالت  با سياه شدن مدفوع ناشي از خونريزي متفاوت است و در اينحالت مدفوع بو و قوام طبيعي دارد)

ü     اثرات مفيد دارو در رفع علائم بالينی کم خونی حداقل 2 تا 3 هفته پس از شروع مصرف دارو  تظاهر می­يابد. لذا بررسی اثرات درمانی دارو بايد پس از حداقل دو هفته از زمان شروع مصرف دارو انجام پذيرد.

ü       اگر آهن با شکم خالي مصرف گدد جذب آن اندکي افزايش خواهد يافت.  ولي اگر آهن با غذا مصرف شود احساس ناراحتي در معده کمتر خواهد بود.

ü       براي تحمل بهتر آهن مي­توان آنرا از مقدار کم شروع نموده و به تدريج بر مقدار مصرف آن افزود.

ü     مصرف آهن در دوران بارداری بدون خطر می­باشد.بهتر است براي به حداقل رساندن عوارض گوارشي ناشي از مصرف آهن آن را هنگام خواب مصرف نمود اما در حالات خاص بسته به نظر پزشک معالج ممکن است تجويز فرآورده­های آهن 12 ساعته، 8 ساعته و يا حتی 6 ساعته باشد.

ü       در مورد اينکه لازم است باز هم دارو را ادامه دهيد يا خير با پزشک خود مشورت نمائيد.

ü       شروع مصرف آهن قبل از 6 ماهگي بدليل اثر آهن در افزايش رشد عوامل عفوني توصيه نمي­گردد.

ü       قطره آهن با کمک يک قاشق مرباخوري، قطره چکان و يا سرنگ به کودک داده شود.

ü       در مورد کودکان شيرخوار به اين نکته توجه شود که لاکتوفرين موجود در شير مادر خود تسهيل کننده جذب آهن است.

ü     استفاده از محلولهای آهن ممکن است موجب رنگی شده دندانهای کودک گردد. به مادران توصيه نماييد که شربت يا قطره آهن را بين دو وعده شيردهي به کودک بدهند و سپس مقداري آب به او بدهند تا از تيره شدن رنگ دندانها جلوگيري شود و يا اينکه آنها را با يک پارچه تميز پاک کنند. ضمنا قطره را در قسمت عقب زبان بچکانند.

ü     در هنگام تجويز آهن بايد به مادران مراجعه کننده در زمينه اهميت دادن شربت آهن به کودک، نحوه و مقدار مصرف آن آموزشهاي لازم داده شود و زمان مراجعه بعدي براي دريافت آهن به او تاکيد شود. (هر مورد شربت آهن بعنوان پيشگيري از كم خوني، هر 40 روز يک شيشه شربت مصرف مي­شود)

ü       مصرف همزمان آهن با تتراسيکلين و داروهای ضد ترشا (آنتي اسيد) موجب جلوگيری از جذب آهن می­گردد.

ü     قرص  و همچنين ساير فرآورده­های آهن موجب بد مزگي و تغيير مزه دهان شده، گاه باعث يبوست و گاه موجب بروز اسهال و دلدرد مي­گردد. اگر در مواردي با رعايت تمام توصيه­هايي که پزشک مي­کند، بيمار اين عوارض احتمالي را نتواند تحمل کند، مي­توان از اشکال ديگر آهن، استفاده نمود. اگر اين هم قابل تحمل و يا مقدور نبود، نهايتاً پزشک ممکن است از آهن تزريقي استفاده نمايد. که مسلماً موارد بسيار نادري را شامل مي­شود. اين روش به دليل عوارض زيادي که دارد توصيه نمي­شود.

ü     در صورت فراموش نمودن يک دوز از دارو، آنرا حداکثر تا 12 ساعت پس از زمان اصلی مصرف نمائيد. در غير اينصورت از مصرف آن صرف نظر نموده و برنامه معمول را دنبال نمائيد.

مكملهاي آهن: شامل داروهايي هستند كه پزشك تجويز مي كند. 2داروي رايجي كه پزشكان براي كم خوني فقر آهن تجويز مي كنند، قرص فروس‌سولفات و كپسول هماتينيك است. كپسول هماتينيك علا‌وه برآهن، ويتامين‌هاي B12 و C و اسيد فوليك هم دارد و روزي يك عدد همراه يا بعد از غذا مصرف مي‌شود. كپسول‌هاي FEFOL هم به تازگي رايج شده‌اند كه گفته مي‌شود عوارض كمتري دارند، اما خواص درماني بهتري ندارند. خيلي‌ها با خوردن مكمل‌هاي آهن دچار عوارض گوارشي از قبيل تهوع، استفراغ، يبوست، اسهال، مدفوع تيره و درد معده مي‌شوند. به هر حال، براي كم كردن اين عوارض بهتر است با نصف دوز پيشنهادي شروع كنيد و به تدريج آن را افزايش دهيد و همچنين بهتر است اين مكمل‌ها را با شكم پر استفاده كنيد. براي افزايش جذب مكمل‌هاي آهن توصيه مي‌شود همراه آنها از مواد غذايي سرشار از ويتامين C نيز استفاده شود تا جذب آهن به حداكثر برسد.‌

نكته: استفاده از مكمل‌هاي آهن براي افرادي كه دچار كم‌خوني فقر آهن هستند، قطعا سودمند است. اما اين كه آيا اين مكمل‌ها براي افرادي كه كم‌خوني ندارند نيز مفيد هست يا نه، جاي بحث دارد. ورزشكاراني كه ورزش‌هاي سنگين انجام مي‌دهند در معرض ابتلا به اين نوع كم‌خوني قرار دارند اگرچه اكثر مردان معمولا ميزان مورد نياز روزانه آهن خود را در برنامه غذايي‌شان دريافت مي‌كنند. اما زنان غيريائسه به خاطر عادات ماهانه در معرض خطر ابتلا به اين نوع كم خوني هستند.‌ مكمل‌هاي آهن براي همه قابل توصيه نيست. مصرف طولاني مدت و بي‌جهت آهن، ممكن است منجر به تجمع آن در بافت‌هايي نظير قلب و كبد شود و به آنها آسيب برساند.اما وقتي پزشك كم خوني را تشخيص داد، ديگر در استفاده از اين مكمل ها ترديد نكنيد. يادتان باشد حتي در آمريكا فقط 20 درصد زنان آمريكايي، ميزان توصيه شده آهن روزانه را دريافت مي‌كنند اما اين درصد در مردان به 65 مي‌رسد. همچنين يادتان باشد كه هنگام خريد اين مكمل‌ها، به برچسب آن دقت كنيد. بعضي از اين مكمل‌ها براي سالمندان در نظر گرفته شده‌اند و ميزان آهنشان پايين است، بعضي‌ها براي كمتر شدن عوارض گوارشي، غلظت آهن را پايين آورده‌اند.

پايان

(لا تکلف الله نفسا الا وسعها)

هيچ فردی را خداوند مکلف نمی­سازد مگر به اندازه توانايی و وسع او

 

 

کتابچه­هاي منتشر شده از سري "کتب راهنماي بيمار" &                1 - آنچه بايد در مورد "ترش کردن، سوء هاضمه و ناراحتي گوارشي" بدانيم &                2- آنچه بايد در مورد "کم خوني فقر آهن در گروههاي آسيب­پذير" بدانيم &                3 -  آنچه بايد در مورد "سرماخوردگي و آنفلوآنزا" بدانيم &                4 - آنچه بايد درد مورد "رژيم غذايي در ديابت" بدانيم &                5 - آنچه بايد در مورد "حجامت (آداب و اثرات درماني)" بدانيم &                6 - آنچه بايد در مورد "فعاليت بدني و ورزش در ديابت" بدانيم &                7 - آنچه بايد در مورد "ديابت و انواع آن" بدانيم &                8 - آنچه بايد در مورد "انسولين و دانستنيهاي ضروري در مورد آن" بدانيم &                9 - آنچه بايد در مورد "فشار خون بالا و  درمان آن" بدانيم &                10 - آنچه بايد در مورد "چاقي و رژيمهاي لاغري" بدانيم &                11-  آنچه بايد درد مورد "بيماري هموروئيد (بواسير)" بدانيم &                12 - آنچه بايد در مورد "تغذيه کودکان زير يکسال" بدانيم &                13 - آنچه بايد در مورد روش تغذيه کودکان بی­اشتها بدانيم &                14 - آنچه بايد در مورد " اختلالات جنسي (انزال زودرس)" بدانيم &                15 - آنچه بايد در مورد "روش از شير گرفتن شيرخوار" بدانيم &                16 - آنچه بايد در مورد "درمان ادرار سوختگي در منزل" بدانيم &                17 - آنچه بايد در مورد "مراقبت­های عمومی از نوازادان سالم بدانيم &                18 - آنچه بايد در مورد مراقبت از کودک بيمار در منزل بدانيم. &                19 - آنچه بايد در مورد "روشهاي شيردهي موفق" بدانيم. &                20 - آنچه بايد در مورد مراقبت از کودک مبتلا به آبله مرغان بدانيم &                21 - آنچه بايد در مورد "بيماري هپاتيت ويروسي" بدانيم &                22 - آنچه بايد در مورد بيضه نهفته و روش واجهه والدين با آن بدانيم   قيمت   900 تومان